پاسخ کوتاه: استاندارد اصلی طراحی حفاظت در برابر صاعقه در دنیا و ایران IEC 62305 است که ویرایش سوم آن در سال ۲۰۲۴ منتشر شد و چهار بخش دارد: اصول، ارزیابی ریسک، حفاظت ساختمان و حفاظت تجهیزات. کنار آن، IEC 62561 کیفیت قطعهها را تعیین میکند، IEC 61643 و IEC 60364 ارستر (SPD) و تأسیسات برق را، و استانداردهای ملی مثل NF C 17-102 (صاعقهگیر الکترونیکی)، NFPA 780 (آمریکا) و مقررات ایران هم در پروژه‌های خاص به کار می‌روند.
بسیاری از کارفرماها و حتی طراحان، «استاندارد صاعقهگیر» را یک سند تصور می‌کنند. در عمل هر استاندارد به یک پرسش جواب میدهد: آیا این ساختمان به حفاظت نیاز دارد؟ چه سیستمی با چه ابعادی؟ هر قطعه باید چه آزمونهایی را بگذراند؟ تجهیزات برقی داخل ساختمان چطور از موج صاعقه در امان بمانند؟ در این مقاله ما مراجع را بر همین اساس در پنج گروه دسته‌بندی کرده‌ایم و برای هر کدام ویرایش معتبر در سال ۲۰۲۶ را آورده‌ایم. اگر به سیر تاریخی این استانداردها علاقه دارید، تاریخچهٔ تدوین استانداردهای حفاظت در برابر صاعقه را بخوانید.
استانداردهای صاعقه را چطور دسته‌بندی کنیم؟
ساده‌ترین راه این است که بپرسیم هر سند به کدام پرسش پروژه جواب میدهد. جدول زیر پنج گروه اصلی را نشان میدهد و بقیهٔ مقاله هر گروه را جداگانه توضیح میدهد.
گروه | به چه پرسشی جواب میدهد | مهمترین استانداردها |
|---|---|---|
۱. طراحی سیستم | آیا حفاظت لازم است؟ چه سطحی؟ صاعقهگیر، هادی نزولی و سیستم زمین کجا و با چه ابعادی؟ | IEC 62305-1 تا IEC 62305-4 |
۲. قطعهها | بست، هادی، میله، الکترود زمین، دریچهٔ بازدید و کنتور صاعقه باید چه آزمونهایی را بگذرانند؟ | IEC 62561-1 تا IEC 62561-8 |
۳. اضافه‌ولتاژ و ارستر | کجا ارستر لازم است، کدام نوع و چطور نصب شود؟ | IEC 61643، IEC 60364-4-44، IEC 60364-5-53 |
۴. ملی و منطقه‌ای | در کشور یا قرارداد ما کدام سند ملاک است؟ | EN و BS EN 62305، NF C 17-102، NFPA 780 و UL 96A، مقررات ایران |
۵. کاربردهای ویژه | نیروگاه خورشیدی، توربین بادی، مخزن نفت، پست برق، مخابرات و هشدار طوفان | IEC 60364-7-712، IEC 61400-24، IEEE 998، TIA-607 و دیگران |
۱. IEC 62305؛ استاندارد اصلی طراحی حفاظت در برابر صاعقه
سری IEC 62305 از کمیتهٔ فنی ۸۱ کمیسیون بینالمللی الکتروتکنیک (IEC) است و مرجع اصلی اغلب پروژه‌های ساختمانی و صنعتی به شمار می‌رود. ویرایش سوم هر چهار بخش در سال ۲۰۲۴ منتشر شد و در سال ۲۰۲۶ هم به شکل یک بستهٔ یکجا عرضه شده است (تغییرات بستهٔ IEC 62305). این چهار بخش مثل چهار گام پشت سر هم کار می‌کنند:
- IEC 62305-1:2024 اصول کلی: مشخصات جریان صاعقه، انواع آسیب و چهار سطح حفاظت (LPL I تا IV) را تعریف میکند. برای مثال در سطح I بیشترین جریانی که سیستم باید تحمل کند ۲۰۰ کیلوآمپر است و در سطح‌های III و IV صد کیلوآمپر (اثرات صاعقه و انواع آسیب).
- IEC 62305-2:2024 ارزیابی ریسک: با ابعاد ساختمان، چگالی صاعقهٔ منطقه، نوع کاربری و ارزش تجهیزات حساب میکند که آیا حفاظت لازم است و کدام سطح کافی است. این گام نقطهٔ شروع درست هر طراحی است (خدمت ارزیابی و محاسبهٔ ریسک صاعقه).
- IEC 62305-3:2024 حفاظت ساختمان و افراد: طراحی سیستم بیرونی (پایانهٔ هوایی، هادی نزولی و سیستم زمین) با سه روش گوی غلتان، زاویهٔ حفاظت و شبکهٔ مش، و سیستم درونی (همبندی و فاصلهٔ ایمن) را تعیین میکند (سیستم حفاظت در برابر صاعقه و اجزای آن).
- IEC 62305-4:2024 حفاظت سیستم‌های برقی و الکترونیکی: نواحی حفاظت صاعقه (LPZ)، شیلدکردن، مسیر کابل‌ها و ارسترهای هماهنگ را شرح میدهد (نواحی حفاظت صاعقه LPZ).
جدول زیر ارتباط سطح حفاظت با ابعاد طراحی را نشان میدهد. عددها از جدول‌های IEC 62305-1 و IEC 62305-3 است و همان‌هایی است که طراح در نقشه به کار می‌برد.
کلاس سیستم (LPS) | بیشترین جریان صاعقه | شعاع گوی غلتان | ابعاد چشمهٔ مش |
|---|---|---|---|
I | ۲۰۰ کیلوآمپر | ۲۰ متر | ۵ × ۵ متر |
II | ۱۵۰ کیلوآمپر | ۳۰ متر | ۱۰ × ۱۰ متر |
III | ۱۰۰ کیلوآمپر | ۴۵ متر | ۱۵ × ۱۵ متر |
IV | ۱۰۰ کیلوآمپر | ۶۰ متر | ۲۰ × ۲۰ متر |
در اروپا همین چهار بخش با نام EN IEC 62305 پذیرفته شده و در بریتانیا و آلمان با نام‌های BS EN IEC 62305 و DIN EN IEC 62305 (VDE 0185-305) منتشر شده است. نسخه‌های اروپایی قبلی (EN 62305 سال‌های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲) تا ۳۱ اکتبر ۲۰۲۷ اعتبار دارند و پس از آن کنار می‌روند؛ پس برای پروژه‌های جدید بهتر است از همین حالا ویرایش ۲۰۲۴ ملاک قرار گیرد.
۲. IEC 62561؛ استاندارد قطعه‌های سیستم صاعقهگیر و زمین
IEC 62305 میگوید سیستم چه شکلی داشته باشد؛ سری IEC 62561 میگوید هر قطعه چه آزمونهایی را بگذراند تا در برابر جریان صاعقه، خوردگی و گذر زمان دوام بیاورد. این سری در اروپا جای EN 50164 را گرفته است. هنگام خرید، از فروشنده بخواهید گزارش آزمون قطعه را طبق بخش مربوط ارائه کند. جدول زیر هشت بخش آن را با قطعه‌هایی از همان نوع که ما عرضه می‌کنیم نشان میدهد.
بخش و ویرایش | موضوع | قطعه‌های این گروه در کالوت |
|---|---|---|
قطعه‌های اتصال: بست‌ها، کوپلینگ‌ها و اتصال‌های جوشی | ||
هادی‌ها، میله‌های صاعقهگیر و الکترودهای زمین | ||
جرقه‌گیر جداکننده (ISG) برای همبندی غیرمستقیم | در طراحی همبندی (همبندی و هم‌پتانسیل‌سازی) | |
نگهدارنده‌ها و بست‌های دیواری هادی | ||
دریچهٔ بازدید و آب‌بند الکترود زمین | ||
کنتور (شمارندهٔ) صاعقه | ||
مواد کاهندهٔ مقاومت زمین | ||
قطعه‌های سیستم صاعقهگیر ایزوله (هادی نزولی عایق‌دار) | در طراحی سیستم ایزوله (طراحی و مشاوره) |
بخش ۸ در سال ۲۰۲۶ از مشخصات فنی (TS) به استاندارد کامل تبدیل شد. اتصال‌های آزمون روی هادی نزولی هم در گروه قطعه‌های اتصال قرار می‌گیرند؛ نمونهٔ آن سکسیونر برنجی هادی نزولی است.
۳. استانداردهای اضافه‌ولتاژ و ارستر (SPD)
بیشتر خسارت صاعقه در ساختمان‌های امروزی به تجهیزات برقی و الکترونیکی می‌رسد، نه به خود سازه. برای همین کنار IEC 62305-4 دو خانوادهٔ دیگر هم مهم‌اند: سری IEC 61643 برای ساخت و انتخاب ارستر و سری IEC 60364 برای جای نصب آن در تأسیسات برق (حفاظت ثانویه صاعقه و ارستر).
استاندارد | موضوع به زبان ساده |
|---|---|
آزمون و مشخصات ارستر برق متناوب فشار ضعیف (نوع ۱، ۲ و ۳). ویرایش ۲۰۱۱ آن در ژوئن ۲۰۲۵ کنار رفت. | |
راهنمای انتخاب و هماهنگی ارسترهای برق | |
ارستر خطوط مخابرات، دیتا و سیگنال؛ آزمون و انتخاب | |
ارستر سمت DC سیستم‌های خورشیدی؛ آزمون و انتخاب | |
بند ۴۴۳: چه وقت حفاظت در برابر اضافه‌ولتاژ لازم است | |
بند ۵۳۴: انتخاب و نصب ارستر، طول سیم‌ها و فیوز پشتیبان | |
سیستم زمین و سطح مقطع هادی‌های حفاظتی |
ارسترهایی که ما عرضه می‌کنیم در دستهٔ ارستر و SPD آمده‌اند: ارستر برق، ارستر خطوط دیتا، ارستر فتوولتائیک و ارستر اعلام حریق. برای تفاوت نوع ۱، ۲ و ۳ مقالهٔ انواع ارستر SPD را ببینید.
۴. استانداردهای ملی و منطقه‌ای
بیشتر کشورها IEC 62305 را با نام ملی خود پذیرفته‌اند، اما چند سند ملی مسیر جداگانه‌ای دارند و در قراردادها زیاد دیده میشوند:
- فرانسه، NF C 17-102:2011: استاندارد صاعقه‌گیرهای الکترونیکی یا زودآغازگر (ESE) که شعاع حفاظت را از روی زمان پیش‌دستی (ΔT) حساب میکند. ویرایش ۲۰۱۱ هنوز ویرایش معتبر است و NF C 17-100 قدیمی لغو شده است. شرح کامل در راهنمای NF C 17-102 و ۲۵ نکتهٔ اجرای این استاندارد آمده است. اسپانیا هم سند مشابه UNE 21186:2011 را دارد.
- آمریکا، NFPA 780: استاندارد نصب سیستم حفاظت در برابر صاعقه که ویرایش ۲۰۲۶ آن جاری است. در کنار آن UL 96 (ویرایش ۲۰۲۵) آزمون قطعهها و UL 96A (ویرایش ۲۰۲۳) الزامات نصب را تعیین میکند.
- اروپا: EN IEC 62305 همان IEC 62305 ویرایش ۲۰۲۴ است که در کشورهای عضو CENELEC جایگزین استانداردهای ملی قدیمی شده است.
- ایران: آییننامهٔ ایمنی سامانهٔ اتصال زمین (مصوب ۱۴۰۱ شورای عالی حفاظت فنی) برای کارگاه‌های مشمول قانون کار لازم‌الاجراست. این آیین‌نامه چهار کلاس سیستم حفاظت صاعقه را مطابق IEC 62305 میشناسد (بند ۴۳ مادهٔ ۲)، برای سیلوها سیستم حفاظت صاعقه می‌خواهد (مادهٔ ۳۴۱) و برای سازه‌های بلند موقت ارزیابی ریسک طبق استاندارد ملی INSO-IEC 62305-2 را لازم می‌داند (مادهٔ ۳۷۲). در پروژه‌های ساختمانی، مبحث سیزدهم مقررات ملی ساختمان و اسناد پیمان هم ملاک‌اند. پس پاسخ «استاندارد ملی صاعقهگیر کدام است؟» عملاً خانوادهٔ IEC 62305 است؛ آییننامهٔ ۱۴۰۱ بخش دوم آن را با نام استاندارد ملی INSO-IEC 62305-2 ملاک قرار داده است.
دربارهٔ انتخاب میان صاعقهگیر الکترونیکی و صاعقهگیر ساده (فرانکلین) و اینکه هر کدام با کدام استاندارد طراحی میشود، مقالهٔ تفاوت صاعقهگیر اکتیو و پسیو را بخوانید. صاعقه‌گیرهای الکترونیکی که عرضه می‌کنیم، مانند ACTIVE 1D+ فرانکلین فرانس، در دستهٔ صاعقهگیر الکترونیکی آمده‌اند و صاعقه‌گیرهای ساده در دستهٔ صاعقهگیر.
۵. استانداردهای ویژهٔ صنایع و کاربردها
برخی پروژه‌ها علاوه بر IEC 62305 سند اختصاصی دارند. مهمترین آن‌ها:
- نیروگاه و سیستم خورشیدی: IEC 60364-7-712:2025 برای تأسیسات برق فتوولتائیک، گزارش فنی IEC TR 63227:2020 برای حفاظت صاعقه و سرج آن‌ها و IEC 61643-31 و -32 برای ارستر DC (حفاظت نیروگاه خورشیدی در برابر صاعقه).
- توربین بادی: IEC 61400-24:2019+AMD1:2024 برای پره، ناسل و برج.
- مخازن نفت و مواد قابل اشتعال: NFPA 780 فصل مخصوص مخازن دارد و API RP 545 (۲۰۰۹) هم سال‌ها مرجع مخازن سقف شناور بوده است. همبندی سقف شناور به بدنه با دستگاه ARG انجام میشود.
- پست‌های برق: IEEE 998-2012 برای شیلد صاعقه در پست و IEEE 80-2013 برای شبکهٔ زمین پست. هر دو در IEEE در وضعیت «غیرفعال، رزرو» قرار گرفته‌اند ولی هنوز مرجع رایج مهندسی‌اند؛ برای سیستم زمین مقالهٔ استانداردهای طراحی و نصب سیستم زمین را ببینید.
- مخابرات و مراکز داده: ANSI/TIA-607-E برای همبندی و زمین مخابرات و TIA-942-C برای زیرساخت مرکز داده؛ حفاظت صاعقهٔ ساختمان و تجهیزات همچنان با IEC 62305-3 و -4 طراحی میشود (ارتینگ، همبندی و EMC).
- تأسیسات نظامی: MIL-STD-188-124B برای زمین، همبندی و شیلد و MIL-STD-464D برای اثرات الکترومغناطیسی، از جمله صاعقه.
- هشدار طوفان و چگالی صاعقه: IEC 62793:2020 برای سیستم‌های هشدار طوفان در محل‌های روباز و IEC 62858:2019 برای محاسبهٔ چگالی صاعقه از داده‌های شبکهٔ آشکارساز (میزان رخداد صاعقه در ایران).
کدام استاندارد برای کدام پروژه؟
نوع پروژه | مرجع اصلی | مراجع تکمیلی |
|---|---|---|
ساختمان مسکونی، اداری و تجاری | IEC 62305-2 و -3 | IEC 62305-4، IEC 61643-11، IEC 62561؛ در صورت ESE: NF C 17-102 |
کارخانه و انبار | IEC 62305-2 تا -4 | آییننامهٔ ایمنی اتصال زمین ۱۴۰۱، IEC 60364-4-44 |
بیمارستان و مرکز درمانی | IEC 62305-2 تا -4 | IEC 60364-7-710 برای تأسیسات برق اتاق‌های درمانی، ارسترهای هماهنگ |
نیروگاه خورشیدی | IEC 62305-3 و IEC TR 63227 | IEC 60364-7-712، IEC 61643-31 و -32 |
توربین بادی | IEC 61400-24 | IEC 62305-4، IEC 62561 |
پالایشگاه و مخازن نفت | IEC 62305 یا NFPA 780 طبق قرارداد | API RP 545، الزامات کارفرما |
پست برق | IEEE 998 یا IEC 62305-3 | IEEE 80، IEC 61936-1 |
مخابرات و مرکز داده | IEC 62305-3 و -4 | ANSI/TIA-607-E، TIA-942-C، IEC 61643-21 |
جدول بالا راهنمای شروع است؛ مرجع نهایی هر پروژه را قرارداد، کارفرما و مقررات محل تعیین می‌کنند.
ویرایش معتبر را چطور کنترل کنیم؟
یکی از رایج‌ترین ایرادهای نقشه‌ها و مشخصات فنی، استناد به ویرایش قدیمی یا سندی است که دیگر فعال نیست. چند نمونهٔ مهم در سال ۲۰۲۶:
سند | وضعیت در اکتبر ۲۰۲۶ |
|---|---|
IEC 62305 ویرایش ۲۰۱۰ | جای خود را به ویرایش ۲۰۲۴ داده است |
EN 62305 ویرایش ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ | تا ۳۱ اکتبر ۲۰۲۷ معتبر، سپس کنار می‌رود |
IEC 61643-11 ویرایش ۲۰۱۱ | در ژوئن ۲۰۲۵ با ویرایش ۲۰۲۵ جایگزین شد |
IEC TS 62561-8:2018 | با استاندارد کامل IEC 62561-8:2026 جایگزین شد |
NF C 17-100 | لغو شده؛ در فرانسه به جای آن NF EN IEC 62305 به کار می‌رود |
IEEE 80، IEEE 142 و IEEE 998 | در IEEE «غیرفعال، رزرو»؛ بازنگری IEEE 80 در جریان است |
API RP 545 (۲۰۰۹) | در فهرست انتشارات تاریخی API قرار گرفته است |
سه توصیهٔ ساده: همیشه شمارهٔ کامل و سال ویرایش را بنویسید (مثلاً IEC 62305-3:2024)، پیش از شروع طراحی صفحهٔ رسمی ناشر را کنترل کنید، و استاندارد قطعه (مثل IEC 62561-2) را به‌جای استاندارد طراحی (IEC 62305-3) به کار نبرید.
متن استاندارد IEC 62305 را از کجا تهیه کنیم؟
نسخهٔ رسمی هر استاندارد را ناشر آن می‌فروشد؛ برای IEC 62305 فروشگاه اینترنتی IEC (لینک‌های بالا) و برای نسخهٔ ملی، سازمان ملی استاندارد ایران. نسخه‌های رایگانی که با عنوان «دانلود استاندارد IEC 62305» دست‌به‌دست میشوند معمولاً ویرایش قدیمی‌اند یا کامل نیستند؛ برای طراحی و نظارت به نسخهٔ رسمی و به‌روز تکیه کنید. ما در مقاله‌های اطلاعات فنی نکته‌های کاربردی این استانداردها را به زبان ساده توضیح می‌دهیم.
چطور می‌توانیم کمک کنیم؟
ما در گروه کالوت از ارزیابی ریسک تا تحویل پروژه کنار شما هستیم: ارزیابی ریسک صاعقه طبق IEC 62305-2، طراحی سیستم حفاظت در برابر صاعقه، طراحی حفاظت اضافه‌ولتاژ و انتخاب ارستر، نصب و اجرا و بازرسی دوره‌ای. اگر نمی‌دانید پروژهٔ شما تابع کدام استاندارد است، با کارشناسان ما تماس بگیرید.
