پاسخ کوتاه: استانداردهای حفاظت در برابر صاعقه در سه مرحله شکل گرفتند. از ۱۷۵۰ تا پایان قرن نوزدهم، دانشمندانی مثل فرانکلین و فرهنگستان‌های علوم نخستین دستورالعمل‌ها را نوشتند. در قرن بیستم هر کشور آییننامهٔ خودش را داشت، مثل NFPA در آمریکا، BS در بریتانیا و VDE در آلمان. از ۱۹۸۰ کمیسیون بینالمللی الکتروتکنیک (IEC) کار استاندارد جهانی را شروع کرد که به IEC 62305 در ۲۰۰۶ رسید؛ ویرایش معتبر امروز آن ویرایش سوم، سال ۲۰۲۴ است. برای اجزای سیستم IEC 62561 و برای صاعقهگیر الکترونیکی استاندارد فرانسوی NF C 17-102:2011 به کار میرود.
روش‌های ایمن‌سازی در برابر صاعقه و نظریه‌های پشتیبان آن‌ها مدت‌ها موضوع بحث دانشمندان و متخصصان بوده است. این پژوهش‌ها به شکل‌گیری انجمن‌ها و سازمان‌های تخصصی انجامید و حاصل کارشان دستورالعمل‌ها و استانداردهای ملی و بینالمللی است. در این مقاله ما در گروه کالوت این مسیر را سال‌به‌سال و با منبع هر رویداد مرور می‌کنیم. اگر فقط فهرست استانداردهای امروز را می‌خواهید، مقالهٔ استانداردهای حفاظت در برابر صاعقه را ببینید.
پیش از استاندارد: از میلهٔ فرانکلین تا قواعد قرن نوزدهم
بنجامین فرانکلین در نامه‌های سال ۱۷۴۹ و ۱۷۵۰ و در متنی به نام «نظرها و گمان‌ها» پیشنهاد کرد میلهٔ فلزی نوک‌تیزی روی بلندترین نقطهٔ ساختمان نصب شود و با سیمی به زمین برسد. در ماه مه ۱۷۵۲ آزمایش او در ماری‌لاویل فرانسه با موفقیت انجام شد و در پاییز همان سال نخستین میله‌های زمین‌شده روی ساختمان‌هایی در فیلادلفیا نصب شدند (Physics Today). در ۱۷۵۴ پروکوپ دیویش، کشیشی در بوهم، دستگاه زمین‌شدهٔ خودش را ساخت.
بحث علمی هم زود شروع شد. در ۱۷۷۲ انجمن سلطنتی بریتانیا برای حفاظت انبار باروت پرفلیت میلهٔ نوک‌تیز را پیشنهاد کرد، اما یکی از اعضا از میلهٔ سرگرد دفاع کرد. پس از اصابت صاعقه به همان ساختمان در ۱۷۷۷، کمیتهٔ دوم دوباره نوک‌تیز را برگزید. این نخستین «جدال استاندارد» در تاریخ صاعقهگیر بود.
در قرن نوزدهم دستورالعمل‌ها رسمی شدند. فرهنگستان علوم فرانسه در ۱۸۲۳ «دستورالعمل صاعقهگیرها» را با گزارش گی‌لوساک تصویب کرد و در ۱۸۵۴ و ۱۸۶۷ متمم‌هایی بر آن افزود. در بریتانیا کنفرانس میلهٔ صاعقهگیر از ۱۸۷۸ کار کرد و گزارش ۱۸۸۲ آن یک «مجموعهٔ قواعد» برای نصب داشت. اولیور لاج در ۱۸۹۲ با کتاب «هادی‌های صاعقه و محافظ‌های صاعقه» نشان داد صاعقه همیشه از مسیر کم‌مقاومت نمی‌رود و مسیرهای جایگزین را هم باید دید.
قرن بیستم: آیین‌نامه‌های ملی
با برق‌کشی ساختمان‌ها، قواعد صاعقهگیر به آیین‌نامه‌های ایمنی ملی تبدیل شدند:
- آمریکا: انجمن ملی حفاظت در برابر آتش (NFPA) در ۱۹۰۴ نخستین مشخصات حفاظت ساختمان‌ها در برابر صاعقه را منتشر کرد؛ ریشهٔ NFPA 78 که در ۱۹۹۲ شمارهٔ تازهٔ NFPA 780 گرفت (GAO). ادارهٔ ملی استانداردهای آمریکا (NBS) هم در ۱۹۲۹ «آییننامهٔ حفاظت در برابر صاعقه» را با تأیید انجمن استانداردهای آمریکا منتشر کرد.
- آلمان: کمیتهٔ صاعقهگیر ABB از ۱۹۲۴ تا ۱۹۶۸ هشت ویرایش کتاب Blitzschutz را منتشر کرد و در ۱۹۸۲ استاندارد VDE 0185 بخش ۱ و ۲ جای آن را گرفت (گاه‌شمار VDE). VDE صدمین سال ABB را در ۱۹۸۵ جشن گرفت.
- بریتانیا: BS CP 326 در ۱۹۶۵ منتشر شد و در ۱۹۸۵ جای خود را به BS 6651 داد.
- استرالیا: استاندارد AS MC1 سال ۱۹۶۹ در ۱۹۷۵ شمارهٔ AS 1768 گرفت.
این آیین‌نامه‌ها در اصل شبیه هم بودند، اما در جزئیات، مثل فاصلهٔ هادی‌های نزولی، ابعاد هادی و مقاومت زمین، با هم فرق داشتند. همین تفاوت‌ها نیاز به یک استاندارد جهانی را پررنگ کرد.
از ۱۹۸۰ تا امروز: تولد استاندارد جهانی IEC
کمیسیون بینالمللی الکتروتکنیک در ۱۹۸۰ کمیتهٔ فنی TC 81 را برای حفاظت در برابر صاعقه تشکیل داد. نخستین نتیجهٔ آن IEC 61024-1 در ۱۹۹۰ بود که اصول حفاظت سازهها تا ارتفاع ۶۰ متر را می‌داد. در ۱۹۹۵ IEC 61312-1 برای ضربهٔ الکترومغناطیسی صاعقه (LEMP) و IEC 61662 برای ارزیابی ریسک اضافه شدند.
در ژانویهٔ ۲۰۰۶ همهٔ این مدارک در یک خانوادهٔ چهاربخشی جمع شدند: IEC 62305. اروپا هم‌زمان آن را با نام EN 62305 پذیرفت و بریتانیا در ۲۰۰۸ BS 6651 را کنار گذاشت. ویرایش دوم در دسامبر ۲۰۱۰ آمد و ویرایش سوم در ۱۲ سپتامبر ۲۰۲۴ منتشر شد:
- IEC 62305-1: اصول کلی؛
- IEC 62305-2: ارزیابی ریسک؛
- IEC 62305-3: آسیب فیزیکی به سازه و خطر جانی؛
- IEC 62305-4: سامانه‌های الکتریکی و الکترونیکی درون سازه.
تغییرات ویرایش ۲۰۲۴ را در مقالهٔ به‌روزرسانی IEC 62305 توضیح داده‌ایم.
استاندارد طراحی، مشخصات دقیق قطعه‌ها را نمی‌داد. برای همین در ۲۰۱۲ خانوادهٔ IEC 62561 برای اجزای سیستم صاعقهگیر آغاز شد و در اروپا جای EN 50164 را گرفت. بخشهای آن در ۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ ویرایش دوم و از ۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ ویرایش سوم گرفتند؛ IEC 62561-8 برای اجزای سیستم عایق‌شده هم در ژوئن ۲۰۲۶ از گزارش فنی به استاندارد کامل تبدیل شد.
صاعقهگیر الکترونیکی (ESE) و استاندارد NF C 17-102
فرانسه مسیر جداگانه‌ای هم داشت. با دستوری که از ۱۹۸۷ اجرایی شد، نصب سرهای صاعقهگیر رادیواکتیو در فرانسه ممنوع شد (INRS). در همان سال NF C 17-100 برای صاعقهگیرهای معمولی منتشر شد و در ۱۹۹۵ NF C 17-102 برای صاعقهگیرهای الکترونیکی با زمان پیش‌انداز (ESE) آمد. ویرایش ۲۰۱۱ آن هنوز معتبر است و اسپانیا هم UNE 21186:2011 را برای همین فناوری دارد.
در آمریکا پیش‌نویس NFPA 781 برای ESE در ۱۹۹۳ به کمیته برگشت و در ۱۹۹۵، پس از یک بررسی NIST، رد شد. امروز صاعقهگیر ESE طبق NF C 17-102 طراحی می‌شود و صاعقهگیر ساده (فرانکلین) با روش‌های گوی غلتان، زاویهٔ حفاظت و مش در IEC 62305-3. تفاوت این دو را در مقالهٔ تفاوت صاعقهگیر اکتیو و پسیو و نکات NF C 17-102 را در نکات مهم استاندارد NF C 17-102 آورده‌ایم.
استانداردهای حفاظت در برابر صاعقه در ایران
در کشورمان از سال ۱۳۸۰ استاندارد ملی «حفاظت سازهها در برابر آذرخش» با شمارهٔ ۱-۶۲۱۳ منتشر شده و به کار میرود که بر پایهٔ استانداردهای NF C و IEC تهیه شده است. مقررات ملی ساختمان هم برای الزام صاعقهگیر در برخی گروه‌های ساختمانی به همین استاندارد ارجاع میدهد.
آییننامهٔ ایمنی سامانهٔ اتصال زمین که در ۲۳ آبان ۱۴۰۱ در شورای عالی حفاظت فنی تصویب شد، «سامانهٔ حفاظت در برابر آذرخش» را تعریف می‌کند و چهار کلاس حفاظتی I تا IV را طبق IEC 62305 میپذیرد. ماده ۳۴۱ آن همهٔ سیلوها را ملزم به سامانهٔ حفاظت در برابر آذرخش می‌کند و ماده ۳۷۲ تصمیم دربارهٔ حفاظت سازه‌های موقت مرتفع را به ارزیابی ریسک طبق استاندارد ملی INSO-IEC 62305-2 می‌سپارد.
جدول سال‌به‌سال تدوین استانداردهای صاعقه
در این جدول مهم‌ترین رویدادها را به ترتیب زمان و با منبع آورده‌ایم:
سال | رویداد و منبع | کشور یا نهاد |
|---|---|---|
۱۷۵۰ | فرانکلین در «نظرها و گمان‌ها» میلهٔ نوک‌تیز متصل به زمین را پیشنهاد می‌کند (منبع) | آمریکا |
۱۷۵۲ | آزمایش ماری‌لاویل در فرانسه و نصب نخستین میله‌های زمین‌شده در فیلادلفیا (منبع) | فرانسه و آمریکا |
۱۷۵۴ | پروکوپ دیویش «ماشین هواشناسی» زمین‌شده را در بوهم می‌سازد | بوهم (چک) |
۱۷۷۲ و ۱۷۷۷ | کمیته‌های انجمن سلطنتی برای انبار باروت پرفلیت؛ جدال میلهٔ نوک‌تیز و سر گرد (منبع) | بریتانیا |
۱۸۲۳ | «دستورالعمل صاعقهگیرها» از فرهنگستان علوم فرانسه با گزارش گی‌لوساک | فرانسه |
۱۸۸۲ | گزارش کنفرانس میلهٔ صاعقهگیر لندن با یک «مجموعهٔ قواعد» (منبع) | بریتانیا |
۱۹۰۴ | نخستین مشخصات حفاظت ساختمان‌ها در برابر صاعقه از NFPA (ریشهٔ NFPA 78 و NFPA 780) (منبع) | آمریکا |
۱۹۲۴ | نخستین ویرایش کتاب Blitzschutz از کمیتهٔ ABB؛ هشت ویرایش تا ۱۹۶۸ (منبع) | آلمان |
۱۹۲۹ | «آییننامهٔ حفاظت در برابر صاعقه» ادارهٔ ملی استانداردهای آمریکا (NBS) با تأیید ASA (منبع) | آمریکا |
۱۹۶۵ | آییننامهٔ عملی BS CP 326 (معتبر تا ۱۹۸۵) (منبع) | بریتانیا |
۱۹۷۵ | AS 1768 جانشین AS MC1 سال ۱۹۶۹ می‌شود (منبع) | استرالیا |
۱۹۸۰ | تأسیس کمیتهٔ فنی IEC TC 81 برای حفاظت در برابر صاعقه (منبع) | IEC |
۱۹۸۲ | انتشار VDE 0185 بخش ۱ و ۲ (منبع) | آلمان |
۱۹۸۵ | BS 6651 جانشین CP 326 می‌شود (ویرایش‌های بعدی ۱۹۹۰، ۱۹۹۲ و ۱۹۹۹) (منبع) | بریتانیا |
۱۹۸۷ | NF C 17-100 برای صاعقهگیر معمولی؛ ممنوعیت سر صاعقهگیر رادیواکتیو در فرانسه اجرایی می‌شود (منبع) | فرانسه |
۱۹۹۰ | IEC 61024-1، نخستین استاندارد بینالمللی حفاظت سازهها (تا ارتفاع ۶۰ متر) | IEC |
۱۹۹۲ | NFPA 78 با شمارهٔ تازهٔ NFPA 780 منتشر می‌شود (منبع) | آمریکا |
۱۹۹۵ | IEC 61312-1 برای ضربهٔ الکترومغناطیسی صاعقه و IEC 61662 برای ارزیابی ریسک (منبع) | IEC |
۱۹۹۵ | نخستین ویرایش NF C 17-102 برای صاعقهگیر الکترونیکی (ESE) (منبع) | فرانسه |
۱۹۹۵ | رد پیش‌نویس NFPA 781 (صاعقهگیر ESE) پس از بررسی NIST (منبع) | آمریکا |
۱۳۸۰ (۲۰۰۱) | انتشار استاندارد ملی ۶۲۱۳ «حفاظت سازهها در برابر آذرخش» بر پایهٔ استانداردهای NF C و IEC | ایران |
۲۰۰۶ | IEC 62305 در چهار بخش جانشین IEC 61024، IEC 61312 و IEC 61662 می‌شود؛ EN 62305 در اروپا (منبع) | IEC |
۲۰۰۸ | BS 6651 کنار گذاشته می‌شود و BS EN 62305 تنها مرجع بریتانیا است (منبع) | بریتانیا |
۲۰۱۰ | ویرایش دوم IEC 62305 (بخش ۱ تا ۴) (منبع) | IEC |
۲۰۱۱ | NF C 17-102:2011 در فرانسه و UNE 21186:2011 در اسپانیا (منبع) | فرانسه و اسپانیا |
۲۰۱۲ | نخستین بخشهای IEC 62561 برای اجزای سیستم صاعقهگیر؛ در اروپا جانشین EN 50164 (منبع) | IEC |
۲۰۱۷ و ۲۰۱۸ | ویرایش دوم بخشهای IEC 62561 | IEC |
۱۴۰۱ (۲۰۲۲) | آییننامهٔ ایمنی سامانهٔ اتصال زمین: چهار کلاس حفاظتی IEC 62305 و ارزیابی ریسک با INSO-IEC 62305-2 (منبع) | ایران |
۲۰۲۳ تا ۲۰۲۵ | ویرایش سوم بخشهای ۱ تا ۷ از IEC 62561 (منبع) | IEC |
۲۰۲۴ | ویرایش سوم IEC 62305 بخش ۱ تا ۴ (۱۲ سپتامبر ۲۰۲۴) (منبع) | IEC |
۲۰۲۵ | انتشار NFPA 780 ویرایش ۲۰۲۶ (منبع) | آمریکا |
۲۰۲۶ | IEC 62561-8 برای اجزای LPS عایق‌شده، نخستین ویرایش استاندارد کامل (منبع) | IEC |
امروز کدام ویرایش معتبر است؟
ویرایش‌های معتبر تا مهر ۱۴۰۵ (اکتبر ۲۰۲۶):
استاندارد | ویرایش جاری | موضوع |
|---|---|---|
IEC 62305-1 تا 4 | ویرایش ۳، ۲۰۲۴ | اصول، ریسک، حفاظت سازه، حفاظت تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی |
IEC 62561-1، 3، 4، 5، 6 | ویرایش ۳، ۲۰۲۳ | اتصالها، فاصلهٔ هوایی جرقه‌ای، نگهدارندهها، چاهک بازدید، شمارندهٔ صاعقه |
IEC 62561-7 | ویرایش ۳، ۲۰۲۴ | مواد بهبوددهندهٔ زمین |
IEC 62561-2 | ویرایش ۳، ۲۰۲۵ | هادیها و الکترودهای زمین |
IEC 62561-8 | ویرایش ۱، ۲۰۲۶ | اجزای LPS عایق‌شده |
NF C 17-102 | ۲۰۱۱ | صاعقهگیر الکترونیکی (ESE)، فرانسه |
UNE 21186 | ۲۰۱۱ | صاعقهگیر الکترونیکی (ESE)، اسپانیا |
NFPA 780 | ویرایش ۲۰۲۶ | نصب سیستم حفاظت در برابر صاعقه، آمریکا |
AS 1768 | ۲۰۲۱ | حفاظت در برابر صاعقه، استرالیا |
در اروپا استانداردهای ملی هم‌ارز ویرایش قبلی EN 62305 تا ۳۱ اکتبر ۲۰۲۷ کنار گذاشته می‌شوند. اگر در اسناد یک پروژه هنوز BS 6651، IEC 61024 یا ویرایش ۲۰۱۰ نوشته شده است، پیش از طراحی با کارفرما روشن کنید کدام ویرایش ملاک است.
این تاریخچه برای پروژهٔ شما چه معنایی دارد؟
هر نسل استاندارد، روش طراحی و مشخصات قطعه‌ها را دقیق‌تر کرده است. در پروژه‌های امروز:
- طراحی سیستم صاعقهگیر ساده و ارزیابی ریسک طبق IEC 62305 انجام می‌شود؛ ما ارزیابی ریسک صاعقه و طراحی سیستم حفاظت صاعقه را انجام می‌دهیم؛
- قطعه‌ها باید با بخش مربوط IEC 62561 بخوانند: میله‌های صاعقهگیر ساده و هادیها با IEC 62561-2، بست‌ها و یراق‌آلات با بخش ۱ و ۴ و کنتور شمارندهٔ صاعقه با بخش ۶؛
- اگر صاعقهگیر الکترونیکی انتخاب شده است، طراحی و آزمون آن طبق NF C 17-102:2011 است؛ صاعقهگیرهای الکترونیکی مثل ACTIVE 1D+ را برای همین کاربرد عرضه می‌کنیم.
اجزای کامل یک سیستم را در سیستم حفاظت در برابر صاعقه و اجزای آن ببینید. برای انتخاب استاندارد و تجهیزات مناسب پروژه‌تان از صفحهٔ تماس با ما با کارشناسان ما در ارتباط باشید.
این مطلب یک مرور تاریخی و راهنمای عمومی است. معیار طراحی، آخرین ویرایش استاندارد مندرج در اسناد پروژه است.
