پاسخ کوتاه: تجهیزات صاعقهگیر همهٔ قطعههایی است که صاعقه را میگیرند، جریانش را پایین میآورند و در زمین پخش میکنند: میلهٔ صاعقهگیر یا صاعقهگیر الکترونیکی و پایهٔ آن، تسمه یا سیم مسی، بستها، سکسیونر (اتصال آزمون)، میلهٔ ارت و بست آن، دریچهٔ بازدید ارت، ارت بار و ارستر. این قطعهها باید جریان صاعقه و سالها باد، باران و خوردگی را بدون شل شدن و پوسیدن تحمل کنند؛ برای همین استاندارد جداگانهای به نام IEC 62561 برایشان آزمون تعیین کرده است.
اگر میخواهید بدانید این اجزا در کنار هم چطور یک سیستم میسازند، مقالهٔ سیستم حفاظت در برابر صاعقه و اجزای آن را بخوانید. این مقاله از نگاه خریدار نوشته شده است: هر قطعه چیست، کجا نصب میشود، از چه جنسی باشد و موقع خرید به چه چیزهایی دقت کنید. همهٔ قطعههای این راهنما را ما در گروه کالوت عرضه میکنیم و نام هر کدام به صفحهٔ محصولش لینک شده است.
چرا هر قطعهٔ فلزی به درد سیستم صاعقهگیر نمیخورد؟
یک صاعقه دهها هزار آمپر جریان را در کمتر از یکهزارم ثانیه از سیستم صاعقهگیر عبور میدهد. این جریان سه کار با قطعهها میکند: آنها را داغ میکند، در محل اتصالها جرقه میزند و با نیروی مغناطیسی هادیها را تکان میدهد و از بست بیرون میکشد. بعد از آن هم قطعهها سالها زیر آفتاب، باران، آلودگی هوا و رطوبت خاک میمانند. بستی که پیچش زنگ زده یا تسمهای که در خاک پوسیده، روز صاعقه کار نمیکند و کسی هم تا آن روز متوجه نمیشود.
برای همین، جنس و ابعاد هادیها در استاندارد طراحی IEC 62305-3 تعیین شده و برای خود قطعهها، مجموعه استاندارد IEC 62561 آزمونهای مشخصی گذاشته است: قطعه باید پس از قرار گرفتن در مه نمکی و هوای آلوده، جریان صاعقه را از خود عبور دهد و سالم بماند. پیش از این مجموعه، مرجع اروپایی همین قطعهها سری EN 50164 بود و هنوز در بعضی کاتالوگها به آن اشاره میشود.
فهرست تجهیزات صاعقهگیر، از بام تا زمین
شکل بالا یک ساختمان را با دوازده قطعهٔ اصلی نشان میدهد. در ادامه هر گروه را جدا توضیح میدهیم و میگوییم موقع انتخاب به چه چیزی نگاه کنید.
۱. گیرنده: میلهٔ صاعقهگیر، صاعقهگیر الکترونیکی و پایهها
گیرنده قطعهای است که صاعقه به آن برخورد میکند. دو نوع رایج دارد:
- میلهٔ صاعقهگیر ساده: میلهای فلزی که روی بام، لبهٔ جانپناه، دودکش یا تاج شیروانی نصب میشود و معمولاً با هادیهای بام (شبکهٔ مش) همراه است. ما میلههای صاعقهگیر ساده را از جنس تمام مس، مس با روکش نیکلکروم و فولاد ضدزنگ همراه با سهشاخهٔ نوک صاعقهگیر عرضه میکنیم.
- صاعقهگیر الکترونیکی (ESE): سری که روی یک دکل نصب میشود و طبق استاندارد فرانسوی NF C 17-102 محدودهٔ وسیعی را میپوشاند. نوک آن باید دستکم ۲ متر بالاتر از هر چیزی باشد که روی بام قرار دارد. صاعقهگیرهای ACTIVE 1D+، ACTIVE 2D و ACTIVE 4D را همراه با پایهٔ تلسکوپی، بست ابرویی و ریموت تستر عرضه میکنیم. انتخاب بین این دو روش را در انتخاب بهترین صاعقهگیر توضیح دادهایم.
پایهها میله را روی سطح نگه میدارند و هادی را به آن وصل میکنند. پایه باید برای همان سطح ساخته شده باشد: پایهٔ برنجی بام صاف، پایهٔ تاج شیروانی، تکیهگاه دیواری، پایهٔ استیل قابل تنظیم برای بام صاف و شیبدار و کوپلینگهای اتصال تسمه به میله و اتصال سیم به میله. همه را در پایههای صاعقهگیر میبینید.
موقع خرید دقت کنید: جنس میله و پایه با هادی سازگار باشد (مثلاً میلهٔ مسی با پایهٔ برنجی و تسمهٔ مسی)، رزوهٔ میله و پایه یکی باشد و برای بادخیز بودن محل، طول و نگهدارندهٔ میله مناسب انتخاب شود.
۲. هادیها: تسمه و سیم بام و هادی نزولی
هادی جریان را از گیرنده تا زمین میبرد. طبق IEC 62305-3، سطح مقطع هادی بام و هادی نزولی برای مس، فولاد گالوانیزه و فولاد ضدزنگ دستکم ۵۰ میلیمتر مربع و برای آلومینیوم ۷۰ میلیمتر مربع است. تسمه معمولاً به سیم گرد ترجیح داده میشود، چون سطح بیشتری دارد و راحتتر روی دیوار مینشیند. گزینههای رایج:
- تسمهٔ مسی: رایجترین هادی بام و نزولی.
- تسمهٔ مسی قلعاندود: ظاهر روشنتر روی نما و سازگاری بهتر با بعضی فلزها.
- تسمهٔ فولاد ضدزنگ: برای محیطهای خورنده.
- تسمهٔ فولادی گالوانیزه و مفتول گالوانیزه: برای سازههای فولادی گالوانیزه و ارت فونداسیون داخل بتن.
- سیم لخت مسی: جایی که هادی باید خم زیادی بخورد.
همهٔ اینها را در دستهٔ هادیها میبینید. موقع خرید دقت کنید: سطح مقطع واقعی تسمه (عرض ضربدر ضخامت) را حساب کنید؛ مثلاً تسمهٔ ۲۵ در ۲ میلیمتر همان ۵۰ میلیمتر مربع است و تسمهٔ نازکتر از آن برای هادی نزولی کافی نیست.
۳. بستها و اتصالدهندهها
بستها دو کار متفاوت دارند و هر دو را IEC 62561 جداگانه آزمایش میکند:
- بست نگهدارنده هادی را روی بام و دیوار نگه میدارد، مثل بست برنجی تسمه به دیوار، بست استیل یکپارچهٔ تسمه، بست دوپارچهٔ استیل تسمه، بست برنجی سیم به دیوار و پایهٔ فاصلهدهندهٔ BPH 76 برای نماهایی که هادی نباید به آنها بچسبد.
- بست اتصال دو هادی را به هم وصل میکند و جریان صاعقه از خودش میگذرد، مثل بست مربعی چهارراه، بست دو راه تسمه به تسمه، بست چهار راه سیم به تسمه و بست چهارراه چندمنظورهٔ استیل.
برای همبند کردن لوله، نرده و صفحههای فلزی به سیستم هم بست همبندی تسمه به لوله و بست تسمه به صفحهٔ فلزی به کار میروند. همه در بستها و یراقآلات سیستم صاعقهگیر هستند. موقع خرید دقت کنید: بست اتصال باید برای عبور جریان صاعقه ساخته شده باشد، نه فقط برای نگه داشتن؛ پیچ و مهرهاش از جنسی باشد که زنگ نزند و اندازهاش با تسمه یا سیم شما جور باشد.
۴. سکسیونر (اتصال آزمون) و کنتور صاعقه
پایین هر هادی نزولی یک سکسیونر برنجی نصب میشود. با باز کردن آن، سیستم زمین از هادی جدا میشود تا مقاومت زمین را جداگانه اندازه بگیرند. بست اتصال دو راه سیم به تسمه هم برای همین کار در جایی که سیم و تسمه به هم میرسند به کار میرود.
کنتور صاعقه هر بار که جریان صاعقه از هادی بگذرد یک عدد اضافه میکند تا بدانید پس از کدام اصابت باید سیستم را بازرسی کنید. طبق NF C 17-102 نصب آن الزامی نیست، اما برای انبارهای مواد قابل اشتعال توصیه شده و اگر نصب شود، روی مستقیمترین هادی نزولی قرار میگیرد.
۵. تجهیزات زمین: میلهٔ ارت، بست، دریچه و مواد کاهنده
سیستم زمین جریان صاعقه را در خاک پخش میکند. قطعههای اصلی آن:
- میلهٔ ارت: میلهٔ ارت کاپرباند (فولاد با روکش مس) یا میلهٔ ارت مسی توپر. همه را در میلهٔ ارت کاپرباند و میلهٔ ارت مسی، استیل و گالوانیزه ببینید. دربارهٔ جنس الکترود در جنس الکترود ارت مفصل نوشتهایم.
- بست میلهٔ ارت: بست A تایپ تسمه را به میله وصل میکند. برای اتصالهای زیر خاک، جوش احتراقی کلولد اتصالی یکپارچه میسازد که شل نمیشود.
- دریچهٔ بازدید ارت: دریچهٔ ارت پلیاتیلن یا دریچهٔ ارت بتنی سر میله و محل اتصال را در دسترس نگه میدارد تا بشود آن را دید و اندازه گرفت.
- مواد کاهندهٔ مقاومت زمین: در خاک خشک یا سنگی، مواد کاهندهٔ GIM دور میله یا تسمه ریخته میشود. این مواد هم در IEC 62561 آزمون جداگانه دارند؛ خطر مواد کاهندهٔ غیراستاندارد را هم بخوانید.
روش اندازهگیری مقاومت زمین را در اندازهگیری مقاومت پایانهٔ زمین و اجرای ارت داخل پی را در ارت فونداسیون توضیح دادهایم.
۶. همبندی و ارستر: حفاظت داخل ساختمان
همهٔ لولهها و سازههای فلزی که وارد ساختمان میشوند در محل ورود به یک ارت بار (شینهٔ همبندی) مثل ارت بار با لینک قطع و وصل وصل میشوند (همبندی و همپتانسیلسازی). کابلهای برق و داده را نمیشود مستقیم به شینه بست؛ برای آنها ارستر نصب میشود، مثل ارستر برق کلاس ۱ سهفاز در تابلو ورودی. همهٔ ارسترهای برق و ارسترهای خطوط دیتا را ببینید و توضیح بیشتر را در حفاظت ثانویهٔ صاعقه و انواع ارستر بخوانید.
استاندارد IEC 62561: آزمون هر قطعه
IEC 62561 استاندارد بینالمللی «اجزای سیستم حفاظت در برابر صاعقه» است. سیستم را IEC 62305 طراحی میکند و قطعههایی که در آن به کار میروند را IEC 62561 میسنجد. این مجموعه هشت بخش دارد و هر بخش برای یک گروه قطعه آزمونهای مشخصی تعریف میکند که در آزمایشگاه انجام میشود:
بخش | موضوع | قطعههای مربوط | آزمونهای اصلی |
|---|---|---|---|
اجزای اتصال | بستهای اتصال، کوپلینگ میله | عبور جریان صاعقه پس از مه نمکی و هوای گوگردی؛ کلاس H برای ۱۰۰ و کلاس N برای ۵۰ کیلوآمپر | |
هادیها و الکترودهای زمین | ابعاد و جنس، ضخامت روکش، خمش، کشش، مقاومت الکتریکی و چسبندگی روکش مس | ||
جرقهگیر جداکننده (ISG) | اتصال غیرمستقیم به فلزی که نباید مستقیم همبند شود | جریان صاعقه، ولتاژ جرقه و شرایط محیطی | |
بستهای نگهدارندهٔ هادی | بست تسمه و سیم به دیوار و بام | بار مکانیکی در سرما و گرما، خوردگی، و مقاومت در برابر UV برای بست پلاستیکی | |
دریچهٔ بازدید و آببندی الکترود زمین | تحمل بار و آببندی | ||
کنتور صاعقه | شمارش درست جریان ضربهای (نوع I) یا جریان ۸/۲۰ (نوع II)، آستانهٔ شمارش، IP و ضربه | ||
مواد کاهندهٔ مقاومت زمین | مقاومت ویژه، آبشویی، مقدار گوگرد، pH و خوردگی | ||
اجزای سیستم صاعقهگیر عایقشده | پایهٔ عایق و هادی نزولی عایق | ولتاژ ضربه، کشش و آلودگی سطح |
بخشهای ۱ و ۳ تا ۷ اکنون در ویرایش سوم (۲۰۲۳ و ۲۰۲۴) هستند، بخش ۲ ویرایش سوم خود را در ۲۰۲۵ گرفته و بخش ۸ در ۲۰۲۶ از مشخصهٔ فنی به استاندارد کامل تبدیل شده است. وقتی فروشندهای میگوید قطعهاش «طبق IEC 62561» است، بپرسید طبق کدام بخش، کدام کلاس (برای بستها H یا N) و آزمون در کدام آزمایشگاه انجام شده است. فهرست همهٔ استانداردهای حفاظت صاعقه را در استانداردهای حفاظت در برابر صاعقه آوردهایم.
جنس و ابعاد: کدام فلز، چه اندازه، کنار چه چیزی؟
جنس قطعهها دو چیز را تعیین میکند: اینکه جریان صاعقه را تحمل کند و اینکه سالها بپاید. جدول سمت راست شکل زیر کمترین ابعاد را طبق IEC 62305-3 نشان میدهد. برای میلهٔ ارت فولادی با روکش مس، IEC 62561-2 ضخامت روکش مس را دستکم ۲۵۰ میکرون میخواهد؛ روکش نازکتر زود از بین میرود و فولاد زیر آن در خاک زنگ میزند.
نکتهٔ دوم ترکیب فلزها است. وقتی دو فلز مختلف در رطوبت به هم برسند، یکی از آنها زودتر خورده میشود. چند قاعدهٔ ساده:
- مس با بست برنجی، مس قلعاندود و فولاد ضدزنگ مشکلی ندارد؛ برای همین بیشتر بستهای سیستم مسی برنجیاند.
- مس و فولاد گالوانیزه را در خاک به هم وصل نکنید؛ قطعهٔ گالوانیزهٔ کوچک کنار شبکهٔ مسی بزرگ زود خورده میشود.
- اتصال مس به سازهٔ گالوانیزه فقط در هوا و بالای زمین، با بست برنجی یا کابلشوی قلعاندود و پوشش ضدخوردگی روی اتصال انجام شود و مس بالاتر از قطعهٔ گالوانیزه قرار نگیرد.
- هادی گالوانیزه در محل ورود به خاک، حدود ۳۰ سانتیمتر بالا و پایین سطح زمین، با پوشش ضدخوردگی محافظت شود.
نکات نصب تجهیزات صاعقهگیر
بهترین قطعه هم اگر درست نصب نشود کار نمیکند. شکل زیر نمونهٔ یک صاعقهگیر الکترونیکی را طبق NF C 17-102 از نوک تا میلهٔ ارت نشان میدهد:
- ارتفاع: نوک صاعقهگیر الکترونیکی دستکم ۲ متر بالاتر از هر چیزی روی بام، مثل آنتن، کولر یا مخزن.
- تعداد هادی نزولی: دستکم دو هادی برای هر صاعقهگیر الکترونیکی، ترجیحاً روی دو نمای مختلف. در روش IEC 62305-3 هم دستکم دو هادی نزولی لازم است.
- بستها: در روش NF C 17-102 سه بست در هر متر هادی نزولی؛ در روش IEC 62305-3 فاصلهٔ نگهدارندهها معمولاً حدود یک متر است. هادی را برای بستن سوراخ نکنید.
- خمها: شعاع خم دستکم ۲۰ سانتیمتر، بدون زاویهٔ تند و بدون حلقه.
- لولهٔ محافظ: هادی نزولی تا دستکم ۲ متر بالای زمین داخل لولهٔ محافظ باشد.
- سکسیونر: روی هر هادی نزولی، و ارت هر هادی با مقاومت کمتر از ۱۰ اهم در روش NF C 17-102.
جزئیات کامل اجرای این روش را در ۲۵ نکتهٔ مهم استاندارد NF C 17-102 و صاعقهگیر الکترونیکی و استاندارد NF C 17-102 نوشتهایم. اگر اجرای کار را به ما بسپارید، تیم نصب و اجرای ارتینگ، صاعقهگیر و SPD آن را انجام میدهد و بازرسی دورهای هم سیستم را سالم نگه میدارد.
جدول خلاصه: هر قطعه کجا و از چه جنسی؟
قطعه | کجا نصب میشود | جنس رایج | محصول |
|---|---|---|---|
میلهٔ صاعقهگیر | بام، جانپناه، دودکش | مس، مس با روکش نیکلکروم، فولاد ضدزنگ | |
صاعقهگیر الکترونیکی | روی دکل، بالاترین نقطهٔ بام | فولاد ضدزنگ | |
پایهٔ صاعقهگیر | زیر میله یا دکل | برنج، فولاد ضدزنگ، فولاد گالوانیزه | |
هادی بام و نزولی | روی بام و نما | مس، مس قلعاندود، فولاد ضدزنگ، فولاد گالوانیزه | |
بست نگهدارنده و اتصال | روی هادیها | برنج، فولاد ضدزنگ | |
سکسیونر و کنتور | پایین هر هادی نزولی | برنج | |
میلهٔ ارت و بست آن | در خاک | فولاد با روکش مس، مس، برنج | |
دریچهٔ بازدید | سر میلهٔ ارت | پلیاتیلن، بتن | |
ارت بار و ارستر | محل ورود تأسیسات و تابلو برق | مس |
چکلیست خرید تجهیزات صاعقهگیر
- اول طراحی، بعد خرید: تعداد و طول هادیها، تعداد بستها و نوع ارت را نقشهٔ طراحی تعیین میکند، نه حدس. اگر طراحی ندارید، طراحی و مشاورهٔ سیستم حفاظت در برابر صاعقه و ارزیابی ریسک صاعقه را ببینید.
- همهٔ قطعهها از یک خانوادهٔ فلزی سازگار باشند؛ مثلاً سیستم مسی با بست برنجی.
- سطح مقطع هادی را حساب کنید، نه فقط عرض تسمه را.
- برای هر قطعه بپرسید طبق کدام بخش IEC 62561 آزمون شده است.
- تعداد بست را با فاصلهٔ نصب حساب کنید و چند عدد اضافه برای خمها و گوشهها در نظر بگیرید.
- برای هر هادی نزولی یک سکسیونر، و برای سیستم زمین دریچهٔ بازدید پیشبینی کنید.
برای استعلام، نقشه یا ابعاد ساختمان، نوع بام، روش حفاظت (میلهٔ ساده یا الکترونیکی) و جنس هادی دلخواه را برای ما بفرستید. کارشناسان ما فهرست کامل تجهیزات را آماده میکنند؛ از طریق صفحهٔ تماس با ما در ارتباط باشید.
جمعبندی
تجهیزات صاعقهگیر یک زنجیر است: گیرنده، هادی، بست، سکسیونر، الکترود زمین و ارت بار. هر حلقه باید جنس و ابعاد درست داشته باشد، با حلقهٔ کناری سازگار باشد و آزمونهای IEC 62561 را گذرانده باشد. قطعهای که امروز ارزانتر است ولی چند سال بعد زنگ میزند یا شل میشود، روز صاعقه گرانترین قطعهٔ ساختمان میشود.



